Έφυγε από τη ζωή πλήρης ημερών η Βυρωνιώτισσα πανεπιστημιακός Ελένη Γλύκατζη -Αρβελέρ

  

Έφυγε από την ζωή η ιστορικός βυζαντινολόγος, διακεκριμένη επιστήμονας Ελένη Γλύκατζη Αλβελέρ. Τον Αύγουστο του 2026 θα συμπλήρωνε ένα αιώνα ζωής .

Η Ελένη γεννήθηκε στον προσφυγικό συνοικισμό του Βύρωνα τον Αύγουστο του 1926. Στην οδό Κοινωνία των Εθνών στον αριθμό 21. Αργότερα μετονομάστηκε σε οδό Ιωάννου Μεταξά και μετά σε Κολοκοτρώνη όπου και παραμένει μέχρι και σήμερα.

Οι γονείς της ήταν πρόσφυγες από την Προύσα της Μικράς Ασίας και  εγκαταστάθηκαν  στο Βύρωνα. Ζούσαν τα έξι παιδιά  με τους γονείς τους σε ένα  φτωχικό προσφυγικό σπίτι.  

                                                     H Eλένη Γλύκατζη (δεξιά) με δύο από τα αδέλφια της,                                                    τον Βάσο και τη Σμάρω (σύζυγο του Δημήτρη Νικολαΐδη, δήμαρχου Βύρωνα.                                                                 

Η Ελένη Γλύκατζη πήγε δημοτικό σχολείο στο Βύρωνα με διευθυντή τον  Χαραλαμπόπουλο. Γυμνάσιο πήγε και τελείωσε στο Παγκράτι.

Το 1945 μπήκε 13η στο Τμήμα Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών· «Ευτυχώς, τότε μπορούσαμε ακόμα να δώσουμε εξετάσεις χωρίς το χαρτί κοινωνικών φρονημάτων», έλεγε η ίδια.

Ήταν άριστη φοιτήτρια. Παρέα έκανε με τα αγόρια της Φιλοσοφικής και της Νομικής -τον Λιγνάδη, τον Κοτζιά, τον Σαββίδη, τον Σκαλιώρα, τον Λαμπρία-, και τα δέκα όλα κι όλα κορίτσια του Αρχαιολογικού: τη Λαμπράκη, την Πετσοπούλου, την Τσώση, την Ιωαννίδου, την Τορναρίτη, μεταξύ άλλων. Είχε πάντα μαζί της ένα χάρτινο σκάκι για να παίζουν τις ώρες που δεν είχαν μάθημα. Τα βράδια, οι παρτίδες συνεχίζονται στα βραχάκια του Ηρωδείου, στα διαλείμματα των παραστάσεων.

Τα χρόνια της κατοχής και της αντίστασης στους Γερμανούς κατακτητές, η Ελένη Γλύκατζη συμμετείχε στην ΕΠΟΝ. Καθοριστικούς παράγοντες στον σχηματισμό της προσωπικότητάς ‘όπως η ίδια  θεωρούσε ήταν τα οδυνηρά βιώματα της Κατοχής και τη συμμετοχή της στην Αντίσταση, μέσα από τις τάξεις της ΕΠΟΝ, με καθοδηγητή τον Χρήστο Πασαλάρη. «Είμαι αριστερή, γιατί όλα πρέπει να περάσουν από εκεί, αλλά και δεξιά, γιατί από εκεί όλα θα φτιάξουν», έλεγε σε πείσμα όλων όσοι κατά καιρούς προσπαθούσαν να την κατατάξουν στη μία ή στην άλλη πλευρά.

                                     Η Ελένη Γλύκατζη τη δεκαετία του ’50 στην Αθήνα

Στη συνέχεια όμως, βρέθηκε στο περιβάλλον της βασίλισσας Φρειδερίκης. 

Το 1953, ως πτυχιούχος πλέον και έχοντας εργαστεί για λίγο στο Κέντρο Μικρασιατικών Ερευνών, αποφάσισε να φύγει για το Παρίσι (σημειωτέον ότι οι γυναίκες δεν είχαν τότε πρόσβαση στην Αρχαιολογική Υπηρεσία). Εκεί συνέχισε τις σπουδές της στην Ecole des Hautes Etudes – στη Γαλλία αφοσιώθηκε στην έρευνα. «Καταδύθηκε» αμέσως στην ανάγνωση ποιητών, χρονικογράφων και ιστορικών του Βυζαντίου και στη μελέτη ιστορικών πηγών.

Το 1956, στο σπίτι του Αρμάν Μεγκλέ, εκδότη των γνωστών καταλόγων Bottin, στη rue des Saints Pères, γνώρισε τον Ζακ Αρβελέρ, φυσικοχημικό,  αξιωματικό του Πολεμικού Ναυτικού της Γαλλίας, από μεγαλοαστική παρισινή οικογένεια ο οποίος είχε χωρίσει από την πρώτη του σύζυγο.  Σε κρουαζιέρα στον Σηκουάνα, που είχε οργανώσει η  βασίλισσα της Αγγλίας, της έκανε εντύπωση το γεγονός ότι ο Ζακ Αρβελέρ, δεν μιλούσε ιδιαίτερα αλλά και οι γνώσεις του την έκαναν να νομίζει ότι είναι ένας από τους νεαρούς διανοούμενους λογοτέχνες της παρέας. 

                                               Το 1956 γνώρισε τον Ζακ Αρβελέρ, φυσικοχημικό, από μεγαλοαστική παρισινή                             οικογένεια, αξιωματικό του Πολεμικού Ναυτικού της Γαλλίας 

 Παντρεύτηκαν το 1958. 

Τον Απρίλιο του 1964, όταν παρέδωσε στον καθηγητή της, διαπρεπή βυζαντινολόγο Πωλ Λεμέρλ, τη διατριβή της με θέμα το Βυζάντιο και τη θάλασσα. Στις 11 Απριλίου 1964  γέννησε τη μονάκριβη κόρη της Μαρί-Ελέν.

 Η διεθνής ακαδημαϊκή διαδρομή της υπήρξε εντυπωσιακή.

Έγινε καθηγήτρια στη Σορβόννη το 1967. Η ακαδημαϊκή πορεία της ήταν αξιοζήλευτη και η ζωή της σαν μυθιστόρημα: διαπρεπής βυζαντινολόγος, πρώτη γυναίκα πρύτανης στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, σπάζοντας   μια παράδοση επτά αιώνων, ανέλαβε τα ανώτατα διοικητικά αξιώματα του ιδρύματος: πρόεδρος τμήματος, πρόεδρος πανεπιστημίου και το 1976, πρύτανης του Πανεπιστημίου της Ευρώπης, ακαδημαϊκός, πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών και του Εθνικού Θεάτρου, μεταξύ άλλων δραστηριοτήτων και διακρίσεων. Η παρουσία της στους θεσμούς της ευρωπαϊκής πανεπιστημιακής ζωής ήταν ουσιαστική, παρεμβατική και βαθιά πολιτική, με την ευρεία έννοια του όρου.

                                           Με τους φοιτητές της στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης το 1967

Το Βυζάντιο δεν υπήρξε για εκείνη απλώς αντικείμενο μελέτης, αλλά ένα ζωντανό εργαστήριο πολιτικής σκέψης, κοινωνικής οργάνωσης και πολιτισμικής συνέχειας. Με το έργο της σφράγισε τη μελέτη του βυζαντινού κόσμου και επανατοποθέτησε τον ρόλο του στην ευρωπαϊκή ιστορία και την πολιτιστική συνείδηση.

Το 1976 έγινε πρύτανης του ιστορικού Πανεπιστημίου της Σορβόννης – η πρώτη γυναίκα στην επτακοσίων ετών ιστορία του. Όσο διήρκεσε η θητεία της, εφάρμοσε μια βασική αρχή της: «Ουδέποτε στέλνω γραμματείς ή βοηθούς μου σε ανώτερο. Πάντα, εγώ μπροστά, και “το πρόσωπο σπαθί”, όπως μου έλεγε ο πατέρας μου».  Γνώρισε στο Παρίσι τον Κωνσταντίνο Καραμανλή στις αρχές της δεκαετίας του 1970, μέσω της στενής του φίλης Φώφης Λεβέντη, που είχε ιδρύσει και διηύθυνε το Centre Hellénique Culturel – εκείνη την εποχή η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ ήταν επίτιμη πρόεδρος. Η φιλία τους έγινε ακόμα πιο δυνατή όταν ο Καραμανλής επέστρεψε στην Ελλάδα, μετά την πτώση της χούντας. «Εχω μια λέξη για εκείνον: Δωρικός! Μου είχε μεγάλη εμπιστοσύνη. Πολλές φορές μού τηλεφωνούσε στο Παρίσι: “Tι λες γι’ αυτό;” – ζητούσε τη γνώμη μου. 

Επί πολλές δεκαετίες μετά την αφυπηρέτησή της από τη Σορβόννη μοίραζε το χρόνο της ανάμεσα στη Γαλλία και την Ελλάδα. Ομως από το 1993 που έγινε πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών και πολύ περισσότερο από το 2010, όταν ο Ζακ Αρβελέρ έφυγε από τη ζωή, η πλάστιγγα έγειρε προς την πλευρά της πατρίδας της.

 «Τι θα λέγατε σε ένα νέο παιδί που μόλις πήρε το πτυχίο του και θα φύγει για το εξωτερικό αναζητώντας περισσότερες ευκαιρίες και σε ένα άλλο, που αποφάσισε να μείνει στη χώρα και να το παλέψει εδώ;», την ρώτησα στο πλαίσιο μιας μεγάλης συνέντευξης για την «Κ» το 2019: «Το ίδιο πράγμα και στους δύο: να βγάλουν τη λέξη «αδύνατο» από το λεξιλόγιό τους, να την ξεχάσουν· όλα όσα πέτυχα στη ζωή μου τα κατάφερα γιατί δεν ήξερα πως ήταν αδύνατα, ποτέ δεν μου πέρασε αυτό από το μυαλό», απάντησε η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ. «Επίσης, να έχουν τα πόδια τους στη γη και το βλέμμα τους ψηλά. Απ’ όλα τα ζωντανά, μόνο ο άνθρωπος μπορεί να κοιτάξει τον ουρανό…».

Παθιασμένη με την Ιστορία η Ελένη Γλύκατζη-Αλβελέρ έλεγε πριν από μερικά χρόνια στην «Καθημερινή» «Η Ιστορία δεν είναι επιφορτισμένη με την ευθύνη να λύνει τα προβλήματα του μέλλοντος. Απλώς, μας θυμίζει ποιες λύσεις επελέγησαν σε παρόμοιες καταστάσεις. Αλλά, Ιστορία που διδάσκει μόνο μία λύση είναι επικίνδυνη». Καθώς επίσης  “Η πειθαρχία στον άνθρωπο είναι πολύ σημαντική και πολύ δύσκολη. Ομως το βασικό ερώτημα είναι: Πειθαρχία σε τι; Και ας πούμε ότι διέκρινες σε τι πρέπει να πειθαρχήσεις – τι θυσίες είσαι διατεθειμένος να κάνεις γι’ αυτό; Πειθαρχία σημαίνει μια σειρά θυσιών, και γι’ αυτό άλλοι την αντέχουν και άλλοι όχι”».

 Ως πρύτανης της Ακαδημίας των Παρισίων, δέχθηκε τηλεφώνημα από τον Γιάννη Λάτση, ο οποίος της πρότεινε να ιδρύσει πανεπιστήμιο στην Αθήνα. Η απάντησή της ήταν χαρακτηριστική: «Δεν μπορείτε να το κάνετε, γιατί το πανεπιστήμιο είναι θεσμός δημοσίου δικαίου».

 Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ υπήρξε ενεργή σε διεθνείς οργανισμούς και πολιτιστικά ιδρύματα. Από το Κέντρο Ζορζ Πομπιντού έως την UNESCO και το Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών, η παρουσία της σφράγισε τον διάλογο ανάμεσα στην ιστορική γνώση, στον πολιτισμό και στη σύγχρονη κοινωνία.

Στο διάβα της ζωής της συνδιαλέχθηκε με αρχηγούς κρατών, προσωπικότητες της τέχνης και διανοητές και με απλούς ανθρώπους.

Η εργογραφία της στη βυζαντινολογία είναι ιδιαίτερα σημαντική και σημείο αναφοράς των μελετητών.

Το 2015 τάχθηκε υπέρ του "ΝΑΙ" στο δημοψήφισμα και στήριξε δημόσια τον Κυριάκο Μητσοτάκη στις εσωκκοματικές εκλογές της Ν.Δ. Υπήρξε μέλος της Επιυτροπ΄'ης "Ελλάδα 2021" και συνυπέγραψε την πρόταση για κατάργηση του πανεπιστημιακού ασύλου. 

Το Βύρωνα, την πόλη που γεννήθηκε και μεγάλωσε τον αγαπούσε, τον επισκεπτόταν τακτικά και συνομιλούσε με συγγενείς, παλιούς φίλους και συμμαθητές.

 Η πόλη την τίμησε κατ επανάληψη.

Την βράβεψαν για το ακαδημαϊκό της έργο, για την προσφορά της στην πόλη μας, την Ελλάδα και τον κόσμο, οι Δήμαρχοι, 

Νίκος Χαρδαλιάς την Κυριακή 24 Φεβρουαρίου 2013, στον Δημοτικό Κινηματογράφο " ΝΕΑ ΕΛΒΕΤΙΑ", με ομιλητές τον πανεπιστημιακό Άλκη Ρήγο, τον δημοσιογράφο και συγγραφέα Στέλιο Ελληνιάδη και τον γενικό γραμματέα της Ένωσης Σμυρναίων Νίκο Βίκέτο. Στην εκδήλωση παρών ήταν και ο Βυρωνιώτης, ακαδημαϊκός  Κωνσταντίνος Δεσποτόπουλος.

Φωτο/αρχείου 24/2/2013 

 Αλέξης Σωτηρόπουλος την Παρασκευή 13 Δεκεμβρίου 2024 , επισκέφτηκε την Ελένη Γλύκατζη -Αβελέρ για να της ανακοίνωσε ότι οι πολίτες του Βύρωνα την ανακήρυξαν "Βυρωνιώτισσα του Αιώνα" μέσω σχετικής διαδικτυακής ψηφοφορίας, με αφορμή τη συμπλήρωση των 100 χρόνων της πόλης του Βύρωνα. 

 Ο Δήμαρχος Βύρωνα Αλέξης Σωτηρόπουλος απένειμε στην κ. Γλύκατζη-Αρβελέρ αναμνηστική πλακέτα, ως ένδειξη ευγνωμοσύνης και τιμής για την εξαιρετική προσφορά της στην πόλη του Βύρωνα, την Ελλάδα και τον κόσμο.

. Η εξόδιος ακολουθία της  Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ θα  ψαλεί  στην  Μητρόπολη Αθηνών την  Παρασκευή 20 Φεβρουαρίου στις 13:00 και η σορός θα ταφεί στο κοιμητήριο του Δήμου Βύρωνα.

Με  απόφαση των υπουργείων Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, Εσωτερικών, Παιδείας, Πολιτισμού η κηδεία θα γίνει δημοσία δαπάνη 

                                                                    Ρωγμή στην ενημέρωση