ΙΣΤΟΡΙΑ/ΣΑΝ ΣΗΜΕΡΑ: 17 Αυγούστου 1944, το Μπλόκο της Κοκκινιάς - Ιστορική προκήρυξη της Αχτ. Επιτροπής του ΚΚΕ: " Ματωμένη Μέρα που ζητάει εκδικηση για το αίμα των παλληκαριών"

         

 Χαρακτικό του Α. Τάσσου, το Μπλόκο της Κοκκινιάς, σε παράνομο λεύκωμα την περίοδο της Κατοχής

 

To Μπλόκο της Κοκκινιάς, σημερινή Νίκαια, στις 17 Αυγούστου 1944, από τις δυνάμεις κατοχής σε συνεργασία με το 1ο Σύνταγμα Ευζώνων των Ταγμάτων Ασφαλείας και της Ειδικής Ασφάλειας.

Είναι το μπλόκο με τις μεγαλύτερες ανθρώπινες απώλειες στην Αθήνα κατά το οποίο διεξήχθησαν εκατοντάδες ομαδικές εκτελέσεις, συνελήφθησαν χιλιάδες άνθρωποι ως όμηροι και σημειώθηκαν εκτεταμένοι εμπρησμοί σπιτιών.

Ιστορικό

Τον τελευταίο χρόνο της Κατοχής ο γερμανικός στρατός κατοχής και τα ελληνικά Τάγματα Ασφαλείας υλοποίησαν συνεχείς, διαρκώς αυξανόμενης βίας επιθέσεις εναντίον του ΕΑΜ, αλλά και των συνοικιών που το υποστήριζαν και το τροφοδοτούσαν. Οι επιχειρήσεις αυτές, τα λεγόμενα μπλόκα, έπαιρναν διάφορες μορφές, ήταν όμως κατά βάση οργανωμένες πρακτικές εκφοβισμού και εξόντωσης, μεγάλης κλίμακας, κεντρικά οργανωμένες και συντονισμένες. Κύριος στόχος τους ήταν η αποδυνάμωση του αντιστασιακού κινήματος και δευτερευόντως  ο εμπλουτισμός των γερμανικών εργοστασίων με φτηνό εργατικό δυναμικό. Με την άσκηση φρικιαστικής βίας και τρομοκρατίας, όσο και με την πραγματοποίηση πολυάριθμων εκτελέσεων ως παραδειγματική τιμωρία και αντίποινα, επιδίωκαν όχι μόνο την εξάρθρωση των αντιστασιακών δυνάμεων, αλλά και τον περιορισμό της επιρροής τους στον λαό.

Η αιματηρή τακτική των μπλόκων έπληξε τις πιο μαχητικές συνοικίες της Αθήνας και του Πειραιά. Από το πρώτο μπλόκο της Κοκκινιάς (6-8 Μαρτίου 1944) μέχρι το δεύτερο σημειώνονται δεκάδες μάχες και μπλόκα, μεταξύ των οποίων: το Μπλόκο της Καλογρέζας (15 Μαρτίου 1944), το “Κάστρο του Υμηττού” (29 Απριλίου 1944), το Μπλόκο του Ζωγράφου (27 Ιουνίου), το Μπλόκο της Γούβας (4 Ιουλίου), το Μπλόκο των Πετραλώνων (12 Ιουλίου), το Μπλόκο της Πετρούπολης (13 Ιουλίου), το Μπλόκο του Γκύζη (14 Ιουλίου), η Μάχη της Καλλιθέας (24 Ιουλίου), το Μπλόκο του Βύρωνα (7 Αυγούστου), το Μπλόκο στο Δουργούτι-Κατσιπόδι-Φάρο Νέας Σμύρνης (9 Αυγούστου). 

Κατάσταση στην κατοχική Κοκκινιά

Στις 15 και 16 Αυγούστου, έγιναν συμπλοκές ανάμεσα στον ΕΛΛΑΣ και την Αστυνομία Πόλεων  σε συνεργασία με την Ειδική Ασφάλεια Πειραιά, στην συνοικία «Κιλικιανά» και στα Μανιάτικα. Στις 2:30 το πρωί της 17ης Αυγούστου, οχήματα που μετέφεραν το πρώτο τάγμα του πρώτου Συντάγματος ευζώνων, Γερμανούς οπλίτες της 11ης αεροπορικής μεραρχίας εδάφους, και μέλη γερμανικής μηχανοκίνητης διμοιρίας, περικύκλωσαν την Κοκκινιά.

Το μπλόκο

Τις πρώτες πρωινές ώρες, οι ταγματασφαλίτες απαίτησαν από τους άνδρες, ηλικίας 14 έως 60 ετών, να συγκεντρωθούν στην Πλατεία Οσίας Ξένης^. Ο ΕΛΛΑΣ δεν κινητοποιήθηκε καθώς όλες οι είσοδοι της Κοκκινιάς ήταν μπλοκαρισμένες. Στη συνέχεια, καταδότες υπέδειξαν στις δυνάμεις κατοχής τα ηγετικά στελέχη των ΕΑΜικών οργανώσεων.  Μετά από τη σύλληψη τους και τον σκληρό βασανισμό τους, μεταφέρθηκαν στο υφαντήριο πίσω από την πλατεία όπου εκτελέστηκαν 78 άτομα. Κατά τη διάρκεια του Μπλόκου, έλαβε χώρα συμπλοκή μεταξύ μικτής ομάδας ΕΛΑΣ/ΟΠΛΑ και Γερμανών, στην οποία τραυματίστηκε ένας Γερμανός αξιωματικός και ορισμένοι ταγματασφαλίτες, γεγονός που οδήγησε σε νέο κύμα εκτελέσεων.

Συγκεκριμένα, 46 αιχμάλωτοι από την Πλατεία Οσίας Ξένης, μεταφέρθηκαν στη συνοικία της Κοκκινιάς «Αρμένικα» και εκτελέστηκαν.  Κατά τη διάρκεια του μπλόκου πυρπολήθηκαν έξι σπίτια στην οδό Γρεβενών, έξι στην οδό Ηλιουπόλεως και περίπου 15 στη συνοικία Καραβά. Ο αποκλεισμός έληξε στις 6:30 το απόγευμα, ώρα κατά την οποία αποχώρησαν από την Κοκκινιά οι ελληνικές και γερμανικές δυνάμεις, με τους νεκρούς να κυμαίνονται συνολικά από 104 έως 200. 

Το μέγεθος του εγκλήματος καταδεικνύουν και οι ηλικίες των εκτελεσμένων. Οι μισοί από αυτούς ήταν μέχρι 20 ετών. Στη Μάντρα και σε άλλα σημεία της Κοκκινιάς, εκτελέστηκαν οκτώ 20χρονοι, δέκα επτά 19χρονοι, είκοσι ένας 18χρονοι, δέκα οκτώ 17χρονοι, δύο 16χρονοι και ένας 15χρονος.

Ύστερα, οι κατοχικές δυνάμεις αποχώρησαν συλλαμβάνοντας περίπου 6000 ομήρους οι οποίοι μεταφέρθηκαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Χαϊδαρίου.  Πολλοί  οδηγήθηκαν στην Γερμανία για καταναγκαστική  εργασία. 

 -  Ιστορική προκήρυξη της Αχτ. Επιτροπής του ΚΚΕ: " Ματωμένη Μέρα που ζητάει εκδικηση για το αίμα των παλληκαριών"  

 

 Οι Γερμανοί αιματοκύλισαν την Κοκκινιά για τρίτη φορά στις 24 Σεπτεμβρίου 1944 πυροβολώντας το συγκεντρωμένο πλήθος κατά την τελετή της επιμνημόσυνης δέησης στην πλατεία της Οσίας Ξένης.

 

Μεταπολεμικά έγιναν εννέα δίκες για το μπλόκο της Κοκκινιάς στις οποίες παρουσιάστηκαν 24 κατηγορούμενοι.  συμπεριλαμβανομένων του διοικητή του 1ου ευζωνικού τάγματος, Ιωάννη Πλυντζανόπουλου, και των σημαντικότερων συνεργατών του. Αθωώθηκαν οι 22. Καταδικάστηκε ο χωροφύλακας Τηλέμαχος Τσανακαλιώτης σε 15 χρόνια φυλάκιση, τα οποία μειώθηκαν στη συνέχεια σε 10 και ο οπλίτης των Ταγμάτων Ασφαλείας Θεόδωρος Βακαλόπουλος, σε 12 χρόνια φυλάκισης, τα οποία μειώθηκαν σε πέντε και τελικά αποφυλακίστηκε δύο χρόνια μετά.

Πολλοί ταγματασφαλίτες που πρωταγωνίστησαν στις εκτελέσεις αγωνιστών αθωώθηκαν μεταπολεμικά στο πλαίσιο του εμφυλιακού κράτους. 

Μετεμφυλιακή περίοδος

Οι κάτοικοι της Κοκκινιάς, λόγω της μαζικής τους συμμετοχής στο εαμικό αντιστασιακό κίνημα, πλήρωσαν βαρύτατο φόρο αίματος, τον υψηλότερο ίσως από κάθε άλλο Δήμο της Αθήνας και του Πειραιά.

 Γι αυτό και από πολύ νωρίς, το μπλόκο της 17ης Αυγούστου του 1944 έγινε σύμβολο τόσο της βιαιότητας του κατακτητή και των συνεργατών του, όσο και της αντίστασης προς αυτούς. Το μεγάλο τραύμα στη συλλογική μνήμη της πόλης οδήγησε μεταπολεμικά σε προσπάθειες για την αναγνώριση της Μάντρας του μπλόκου της Κοκκινιάς ως ιστορικού τόπου μνήμης. 

 Από τη δεκαετία του 1950 τιμούνταν οι εκτελεσθέντες πατριώτες από φορείς και τοπικές οργανώσεις της αριστεράς.  

Τη δεκαετία του 1950, τοποθετήθηκε στη μάντρα μια πλάκα που ανέφερε ότι «εδώ οι Γερμανοί κατακτητές εκτέλεσαν Έλληνες πατριώτες». 

Το 1956 έγιναν τα αποκαλυπτήρια μνημείου για το μπλόκο το οποίο φιλοτέχνησε ο Γιώργος Ζογγολόπουλος,  στη πλατεία Οσίας Ξένης.  Στην επέτειο του μπλόκου τελούνταν ανεπίσημα μνημόσυνα, έως ότου η δημοτική αρχή οργάνωσε ένα μνημόσυνο, στην εικοστή επέτειο του μπλόκου, το 1964. 

Το  1965 ο σκηνοθέτης Άδωνις Α. Κύρου δημιούργησε την ταινία  "Το ΜΠΛΟΚΟ", αποτυπώνοντας τα σημαντικά γεγονότα για την ελληνική κοινωνία. Η ταινία έλαβε ειδική μνεία λόγω του ευαίσθητου θέματός της στο 6ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης. 

Δικτατορία 21ης Απριλίου 1967

Μετά το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου, τη διοργάνωση της τελετής, που απέκτησε πλέον αντικομμουνιστικό χαρακτήρα, ανέλαβε η Στρατιωτική Διοίκηση Πειραιώς.  Στην επίσημη ομιλία, τον Αύγουστο του 1967, αποσιωπήθηκε η συμμετοχή των ταγματασφαλιτών και προβλήθηκε ο ισχυρισμός ότι «κύριος αποκλειστικός στόχος» του μπλόκου ήταν μέλη της ΟΠΛΑ, καθώς και ότι οι κουκουλοφόροι καταδότες ήταν εντεταλμένα μέλη του ΚΚΕ.

Στις 17 Αυγούστου 1968, έγιναν τα αποκαλυπτήρια μιας νέας αναμνηστικής πλάκας στη μάντρα, που έφερε την επιγραφή «Προδόται και μασκοφόροι κομμουνισταί εαμίται, ελασίται παρέδωσαν εις τους βάρβαρους κατακτητάς την 17ην Αυγούστου 1944 αγνούς πατριώτας αγωνιστάς της Εθνικής Αντιστάσεως, τέκνα ηρωικά της Νικαίας, οι οποίοι και εξετελέσθησαν εις τον χώρον τούτον»^. 

Στην ομιλία του, τον ίδιο μήνα, ο ταγματάρχης Νικόλαος Πλυτζανόπουλος, ανιψιός του Ιωάννη Πλυτζανόπουλου και διορισμένος δήμαρχος Νίκαιας, επανέλαβε το ίδιο επιχείρημα, αναφερόμενος στους δράστες ως «μασκοφόρους προδότας κομμουνιστάς» και στα θύματα ως «αθώους εθνικόφρονας πολίτας της Νικαίας» και υπερασπιζόμενος την ανάγκη δράσης, το καλοκαίρι του 1944, κατά της «κόκκινης τρομοκρατίας». Η αντικομουνιστική  επιγραφή αφαιρέθηκε μετά την πτώση της δικτατορίας. 

 Μεταπολίτευση

Η πρώτη κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ επέλεξε την 17η Αυγούστου του 1982 ως ημέρα έναρξης της ολομέλειας για την ψήφιση του νόμου αναφορικά με την αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης. Το 1986, ο χώρος αναγνωρίστηκε ως «τόπος μνήμης» στον οποίο και εγκαινιάστηκε η «Μάντρα μπλόκου Κοκκινιάς».

 Σήμερα ο επισκέπτης μπορεί να δει την ιστορική διατηρητέα ξύλινη πόρτα από την οποία πέρασαν τους προς εκτέλεση άνδρες, τον χώρο του παλιού υφαντουργείου όπου έγιναν οι εκτελέσεις, γλυπτά, ιστορικά τεκμήρια της Κατοχής, μια δυναμική εικαστική σύνθεση με τις φωτογραφίες των εκτελεσθέντων και πολλά άλλα.

Επιμέλεια: Π.Χ

                                                                                         Ρωγμή στην ενημέρωση